حسن حسن زاده آملى

495

دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى)

تبصره : بدان كه قوسهاى تعديل النهار در جداول زيجات بحسب عروض بلاد يك يك درجه مضبوط است ، و اگر بازاى دقايق و ديگر كسور خواسته باشيم بايد به عمل تعديل بين السطرين آن را بدست آوريم ، يعنى تفاضل طرفين را در دقائق و كسور موجود ضرب مى كنيم آنچه حاصل شده است آن را بر طرف مقدم مى افزاييم تعديل النهار مطلوب حاصل شود . و چون در اين عمل ، طرف ديگر عدد يك است و از تقسيم يا ضرب هر عدد بر واحد همان عدد حاصل خواهد شد تقسيم بر واحد را ناديده گرفته ايم كه گف‌تيم حاصل ضرب را بر طرف مقدم مى افزاييم . و بدان كه اين عمل از قاعده اربعه متناسبه است كه طرفين عدد در هم ضرب مى شوند ، و حاصل بر طرف ديگر تقسيم مى گردد تا نتيجه مطلوب بدست آيد . مثلا گوييم : 4 فرسخ 24 كيلومتر است 9 فرسخ چند كيلومتر خواهد بود ؟ بجاى مجهول حرف ايكس x ) ) مى گذاريم و صورت آن را بدين گونه مى نويسيم 24 x . 49 و يا بدين گونه 9 x : 424 سپس طرفين را كه 9 و 24 اند درهم ضرب ، و حاصل را بر طرف ديگر كه 4 است تقسيم مى كنيم و صورت آن را بدين گونه مى نويسيم 24 4 / 54 ئ 9 . در اين عمل تعديل بين السطرين و امثال آن كه در پيش داريم به همين سبك عمل مى كنيم . مثلا عرض قم 34 درجه و 39 دقيقه شمالى است ، بجداول تعديل النهار زيج بهادرى رجوع كرده ايم در صفحه 379 آن گويد : جدول تعديل النهار لعرض لد ، نهاره الأطول د عه و قه ه نه ، و در جدول بعد آن گويد : جدول تعديل النهار لعرض له ، نهاره الأطول د كا الر نه ، پس تعديل النهار 34 درجه و 39 دقيقه را بايد از ما بين اين دو جدول تحصيل كنيم ، و بفرض تعديل النهار اول سرطان را در عرض قم مى خواهيم تا نهار اطول آن را بدست آوريم ، در عرض لد تعديل النهار اول سرطان برها موح است ، و در عرض له